De Ontdekkingsreis

Onderstaande tekst verscheen als column: De Blinde Vlek in Beleid & Maatschappij 2016 43 (3)

De komst van zovele nieuwkomers in Nederland roept allerlei reacties op. Angst, weerstand en agressie maar ook gevoelens van medeleven, barmhartigheid en de wil om te helpen. De beelden en het taalgebruik van de media met een woord als ‘overstroming’ maken een gevoel van dreiging los maar er zijn ook andere verhalen. Persoonlijke ervaringen bieden de sleutel tot verandering. Een mening kantelt tijdens een ontmoeting. Buurtbewoners zoeken bijvoorbeeld uit eigen beweging contact met vluchtelingen en stellen na de opgedane ervaring hun mening bij. En terwijl de politieke koers ten aanzien van de vluchtelingen uit Syrië na vijf jaar oorlog nog steeds ‘opvang in de regio’ is, verdubbelde het Rode Kruis haar vrijwilligersaantal van 17.000 naar 35.000. Tegenstellingen alom. Waar ligt de sleutel in het verkleinen van de blinde vlek die er onvermijdelijk in het proces van omgaan met diversiteit en integratie van nieuwkomers is?

Het beeld dat van nieuwkomers bestaat laat zich vaak onderverdelen in beschrijvingen over de mensen als slachtoffer, gelukszoeker of moslimfundamentalist. Oftewel: “Een asielzoeker is iets tussen een mens en een dier,” zoals de Nederlands-Iraakse schrijver Rodaan al Galidi zei naar aanleiding van zijn boek Hoe ik talent voor het leven kreeg. In dit verhaal krijgt de lezer een diep inzicht in de gevolgen van een ‘sober en rechtvaardig’ opvangbeleid in de Nederlandse asielzoekerscentra. Lezen en andersoortige informatie helpen bij het ontstaan van een andere beeldvorming, maar er is meer nodig.

In het samen leven met nieuwkomers spelen twee begrippen een belangrijke rol, te weten ‘ontvluchten’ en ‘ontmoeten’. Tijdens een eerste ontmoeting met een vluchteling realiseer je dat er achter deze vluchteling een mens schuilt met idealen, ambities, kennis en kunde. Op deze manier kan het stereotype begrip van ‘de vluchteling’ als het ware worden ontvlucht en begint een echte ontmoeting waarbij je je kan afvragen wat je elkaar te bieden hebt. Bijvoorbeeld hoe je elkaar wederzijds kunt versterken met ieders talenten en vaardigheden. En te ontdekken welke zaken een rol spelen qua cultuur en leefwijze. Het bijzondere van het woord ont-moeten is dat er een beweging in schuilt, van iets niet moeten, het opzij zetten van verwachtingen, stereotype beelden of vooroordelen.

Op iemand afstappen uit een ander land kan soms spannend zijn, nieuwsgierig maken, leiden tot verwarring, hilariteit of verbazing door andere gebruiken. Soms verloopt het ongemakkelijk door beperkte kennis van de taal. In de ontmoeting kom je zowel de emoties tegen van jezelf en als je goed kijkt en luistert ook die van de ander. Wat dat betreft hebben de nieuwkomers dezelfde angsten en emoties. Ontmoeten is een proces, een aftasten als een dans die pas tot leven komt als er beweging is van beide kanten.

Onvermijdelijk krijg je in het proces van ontmoeten of samenwerken te maken met stereotypen. De Nederlander versus de vluchteling, man versus vrouw, oud of jong, de nieuwkomer versus de gewortelde Nederlander. Toch blijft het belangrijk je te realiseren dat je altijd te maken hebt met iemand die zich mogelijk heel anders gedraagt dan het gemiddelde dat soms zo kenmerkend is voor de groep. Dit helpt om bij elke ontmoeting een nieuwe start te maken en vooroordelen op basis van eerdere ervaringen te voorkomen. Misschien vindt je jezelf ook geen typische Nederlandse kaaskop en identificeer je juist met hele andere aspecten. Daarbij gelden in de landen van herkomst aspecten van groepen als etnisch, religieus, families en de stammencultuur. Nederlanders staan in het buitenland bekend als direct in de communicatie, maar er zijn genoeg uitzonderingen op deze regel. Tegelijk geven stereotypen ook houvast en daar is niets mis mee zolang je deze blijft relativeren. Niet alleen zijn er soms meerdere antwoorden op een vraag denkbaar in plaats van een, maar ook is er een scala aan werkelijkheden, soms ook afhankelijk van wat je wil zien.

In oktober verschijnt de eerste uitgave in de reeks: ‘Ontmoetingen met Syriërs, Achtergrond en cultuur van onze nieuwe buren’. Het eerste deel richt zich op de Syriers omdat bijna vijftig procent van de huidige nieuwkomers in Nederland daar vandaan komt. Het boek toont een palet van Syrië in al zijn kleuren en diversiteit. Verhalen over de geschiedenis van hun land, de opvoeding, het onderwijs, cultuur, muziek, poëzie, soaps en sociale omgangsvormen geven inzicht in ’s lands wijs, ’s lands eer. Daarnaast reikt het een inzichtelijk kader aan om culturele verschillen te begrijpen en belicht het overeenkomsten en punten van verbinding zodat de ontmoeting het begin wordt van samenzijn. De kern van het boek vormt een aantal interviews met Syriers die onze samenleving al versterken, op allerlei manieren vanuit verschillende professies. Als primeur hieronder een fragment van een portret van Maher al Sabbagh, topkok en eigenaar van Marres Kitchen in Maastricht.

Maher al Sabbagh – ‘Ik ben een culinaire ontdekkingsreiziger’

Eten is belangrijk in Syrië. Er bestaan eindeloos veel mooie recepten, waarvan er vele al eeuwen van generatie op generatie worden doorgegeven. Maher Al Sabbagh, een Syrische topkok met een restaurant in Maastricht, leerde de nieuwsgierigheid naar recepten, het fijnproeven en koken van zijn oma.

“Mijn restaurant heet Marres Kitchen. Het is gevestigd in een oud huis van een zestiende eeuwse Maastrichtse familie van bierbrouwers, met een besloten tuin waar je je waant in het paradijs. Die plek brengt me terug naar de binnenplaats van het huis van mijn oma. Je zoekt altijd wat je verloren hebt, ik heb geluk dat ik dat heb kunnen vinden.
Ik raakte al heel vroeg geïnteresseerd in koken. Mijn oma Ghayria al Sabbagh, de moeder van mijn vader, heeft haar hele leven gekookt. Ze trouwde pas op latere leeftijd, organiseerde culinaire reisjes en was gefascineerd door antieke recepten. Dan reisde ze bijvoorbeeld een paar maanden naar Isfahan in Iran omdat ze ergens had gehoord of gelezen over een oud recept en ging op onderzoek uit. Vaak reisde ze alleen, soms met haar zus of met een gezelschap. Dat was ergens midden jaren vijftig. In Aleppo, Amman, Damascus, Iran en Libanon waren meerdere mensen die dat deden en met elkaar communiceerden via brieven of boekjes die ze maakten. Een soort culinaire ontdekkingsreizigers.”

Oude gerechten op de kaart
“Ik ben nu 23 jaar in Nederland. De liefde en de geboorte van mijn zoon brachten me hier. Als oudere immigrant uit het Midden-Oosten voel ik me geroepen uitleg te geven over waar ik vandaan kom en onze wereld, als een cultureel erfgoed van gerechten, te laten zien aan de mensen. In mijn restaurant in Maastricht zet ik oude gerechten uit het Midden-Oosten en Syrië op tafel. Daarnaast wil ik in Rotterdam een restaurant opzetten dat antieke gerechten uit het Midden-Oosten op de kaart zet. Veel van deze vaak onbekende gerechten zijn wel acht- tot negenhonderd jaar oud. Die gerechten willen we behouden en hier introduceren. Ik hoor via via over oude recepten of lees in oude kookboeken die in Bagdad zijn verschenen tussen de 9de en11e eeuw. Dan neem ik het vliegtuig en ga op onderzoek uit. Wie maakt het? Wie kent het? Dan ga ik aan de slag en maak het recept zo identiek mogelijk na. Dat is mijn manier van culinair onderzoek doen. Eerst maak ik het voor mijn vrouw, kinderen en vrienden en dan kook ik voor de rest van de wereld, laatst zelfs voor de topkok van El Buli uit Barcelona. Tegenwoordig lijkt koken te gaan om nieuw en fusion, maar we hebben nog zoveel bestaande, niet ontdekte gerechten om van te genieten!”

Een keuken als een atrium
“Mijn oma was een kille vrouw, voor mij als kind voelde ze aan als een ijsberg die ik niet kon omhelzen, maar toch was ze heel belangrijk voor mij. Ik was onder de indruk van haar enorme kennis. Gayriah betekent ‘de gulle’ en zij was gul in het delen van haar kennis over koken en gerechten, vooral omdat ik daarnaar bleef vragen. Ik reisde met haar mee en zij leerde mij koken. Op reis vonden we elkaar dan ook leuker dan thuis. Eerst vond ze het maar raar: ‘Jongen, ga toch buiten spelen’, zei ze dan, maar ik kwam steeds terug en zelfs als ze boodschappen deed achtervolgde ik haar. Ik wilde begrijpen wat ze deed en waarom. Toen realiseerde ze zich dat ik echt geïnteresseerd was…..”

IMG_3661

Salade à la Maher

De ontmoeting biedt een startpunt voor het verkleinen van de blinde vlek en leidt mogelijk tot het delen van of juist ontdekken van verschillen van inzicht, sommige cultureel of religieus bepaald, andere juist weer persoonlijk gekleurd. Luisteren over en weer is de basis. Een zekere mate van kwetsbaarheid vanuit een onderzoekende houding kan helpen. Er leven vragen: Nodig je iemand uit om bij je thuis te komen eten, wat maak je? Kan je een Syrische vrouw een hand geven? Betekent ja ook ja en nee, nee? Soms tast je in het duister en die onzekerheid hoort bij een ontdekkingsreis.

Esseline van de Sande
Sociaal psychologe en mede-oprichtster van Het Grote Midden Oosten Platform

Over Esseline van de Sande

Opmerkelijke Ontmoetingen Wondrous Encounters
Dit bericht werd geplaatst in Ruis en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s