Zijn is meer dan doen

Verkorte versie gepubliceerd in Sociale Vraagstukken d.d.27 april 2020

Wij zijn zonder kompas de nieuwe eeuw ingegaan. Al in de eerste maanden hebben zich verontrustende gebeurtenissen voorgedaan die doen vermoeden dat de wereld ernstig ontregeld is, op verschillende vlakken tegelijkertijd: er is sprake van een individuele ontregeling, een financiële ontregeling, een klimatologische ontregeling, een geopolitieke ontregeling en een ethische ontregeling.”
Zo begint de Frans-Libanese schrijver Amin Maalouf zijn boek ‘De ontregeling van de wereld’ dat verscheen in 2009. Lang voor de pandemie was er al het nodige aan de hand in de wereld en riepen bezorgde burgers, ondernemers en wetenschappers op om overstag te gaan en een duurzame koers te varen. Nu heeft de ontregeling een enorme impact, zowel in het onzichtbaar microscopisch klein als in het overweldigende globale groot en alles daar tussenin. In het omgaan met de pandemie manifesteren zich opnieuw grote verschillen tussen arm en rijk. Alles wat vanzelfsprekend leek is dat niet meer.

Interdependentie
We zijn wereldwijd tot stilstand gekomen. Er was nood en dood voor nodig om ons wakker te schudden, vooral in het westen. Het is dan ook vooral ons wereldbeeld dat aan gruzelementen is gegaan. In andere delen van de wereld zoals in Afrika, Zuid-Amerika of het Midden-Oosten waren ziekten, dood, oorlog en verderf altijd dichtbij. Bij ons was dit alles uit het collectieve bewustzijn verdwenen. Over een periode van dertig, veertig jaar is het beeld veranderd. Schiphol was voor een steeds grotere groep de poort naar het vakantiegeluk. Onze kleding kwam van ver, de mondkapjes helaas ook. En nu is het besef van de risico’s weer terug.

‘Wie niet luisteren wil moet maar voelen’ is een Nederlands gezegde. We zijn collectief gedwongen weer te luisteren. Of het nu is naar een regering die maatregelen afkondigt, of dat we handelen volgens nieuwe voorschriften in de voorste linies van de crisis, na moeten denken over de consequenties die deze nieuwe situatie brengt of dat we geconfronteerd worden met een nieuwe innerlijke dialoog. Corona raakt iedereen. Grote én kleine offers worden gebracht, overal. Banen staan op de tocht. Mensen moeten hartverscheurend afscheid nemen van geliefden op afstand, vaak zonder ritueel. Voor velen is eenzaamheid nu een voelbare bedreiging.
Een positieve kant kan wellicht zijn dat het bewustzijn van de samenhang der dingen groeit. Oftewel zoals Sylvia van der Bunt, expert op het gebied van dienend leiderschap eerder zei: ‘We zitten met elastiek aan elkaar vast.’ Juist nu we afstand moeten houden wordt de onderlinge samenhang duidelijker dan ooit.

Afstand schept liefde
De afstand die we noodgedwongen moeten nemen leidt er paradoxaal genoeg ook toe dat we zaken leren appreciëren die we voorheen voor lief namen. Ouders merken hoe intensief het is om hun kleine kinderen de hele dag te begeleiden en daarnaast te werken. Van de weeromstuit is er opeens respect voor de docenten die hun kinderen iedere dag weer proberen te onderwijzen. Docenten schakelden in één weekend (!) noodgedwongen over op digitaal lesgeven, worstelen onder druk met techniek in lege lokalen maar missen het directe contact met leerlingen, en kinderen met hen en met hun medeleerlingen. Bezoekjes en feestjes zijn afgeschaft. Familieleden, collega’s en vrienden worden gemist.

‘Huidhonger’ en ‘aanraakgemis’ zijn nieuwe woorden die iedereen begrijpt. Ouderen voelen zich geïsoleerd en merken hoezeer die vanzelfsprekende bezoekjes van belang zijn, ook hier groeit waardering. En de jarenlang onderbetaalde beroepen blijken nu opeens vitaal en onmisbaar. Mensen die altijd al in de schaduw van het leven zorgden dat alles op rolletjes liep, draaien nu overuren en worden eindelijk eens gezien, zij het dat ze nog steeds worden onderbetaald. Mensen klappen in de straat, en gemeenten hebben in allerijl posters geprint waarop door de hele stad het zorgpersoneel wordt bedankt: ‘Helden in het wit.’ Kranten drukken posters die bezorgers bedanken of ouderen een hart onder de riem willen steken. Creativiteit alom.

Solidariteit en egoïsme
Zou er ook iets moois uit deze ontregeling kunnen groeien? We willen het zo graag. Inderdaad ontstaan er in reactie op de nieuwe situatie allerlei initiatieven vanuit solidariteit. Mensen doen boodschappen voor elkaar. Theatermakers improviseren en treden op voor bewoners in flatgebouwen. Woorden als ‘steun’ en ‘we doen het samen’ bepalen nu even het beleid. Een discours dat decennia lang vooral werd geleid door hele andere termen; ‘winst’, ‘kosten’, ‘marktdenken’ en vooral ‘efficiency’. Het moet toch enig vertrouwen geven dat er in tijden waarin de nood aan de man is ruimte blijkt voor urgente zaken die voorheen onmogelijk leken. De kwetsbaarheid van de mondiale wereld maar ook van ons als mens en medemens is zichtbaar en voelbaar. Solidariteit is het antwoord. Delen is het nieuwe hebben.

Is dit het begin van een nieuwe beweging? Van mij naar wij? Van markteconomie naar betekeniseconomie? Met goede vergoedingen voor de mensen die het vaak onzichtbare maar toch vitale werk doen; de leraren, de verpleegsters, de schoonmakers? Er zijn helaas nog meer dan genoeg voorbeelden die haaks staan op solidariteit. Denk alleen maar aan de jarenlange beloofde herverdeling van de vluchtelingen in Lesbos onder de lidstaten of het gebrek aan Nederlandse solidariteit naar Italië; verkeerd begrepen eigenbelang. Niet voor niets sprak Maalouf al in 2009 van een ethische ontregeling. We hebben nieuwe waarden nodig om ons kompas op te herijken. En die waarden kunnen alleen worden geformuleerd door anderen. Bijna geen toeval dat het wereldwijd in de meeste gevallen vrouwen zijn die als dienende leiders solidaire besluiten nemen. Leiderschap op basis van het morele besef we doen het samen en zo bereiken we meer.

Handmade by Alex Peters

Zachtheid en tijd
Er zijn tekenen van een verandering. In de openbare ruimte valt op hoezeer mensen rekening houden, een zekere discipline ontwikkelen. Op straat, in winkels en in parken of aan zee. Mensen staan in de rij. Er is een zachte interactie die kan ontroeren. Mensen groeten met een knikje of glimlach. Ze zien elkaar meer dan ooit lijkt het soms. Nu de druk van de 24-uurs economie is weggevallen ontstaat er een luwte. Veel mensen ervaren meer tijd, weten soms niet precies meer welke dag het is. Kinderen spelen op straat, de jaren vijftig lijken te herleven met oude spelletjes; springtouwen, elastieken en een fantasiewereld in stoepkrijt. Mensen zitten in hun deuropening met een kop thee of nemen op afstand tijd voor een praatje met toevallige voorbijgangers.

Kraamvisites worden raamvisites. Er wordt geborreld op het balkon waar buren elkaar soms voor het eerst ontmoeten. Beeldbellen in de zorg gaat met vallen en op staan. Ook verandert het besef van plaats. Werken en privé lopen in elkaar over. Vrije dagen, vakantie en werkdagen spelen zich veelal af in dezelfde ruimte. De tijd die ons toevalt geeft ook ruimte voor zachtheid en reflectie. Hoewel dit zeker niet overal geldt. Een agente in het park laat zich ontvallen dat hoewel de georganiseerde misdaad praktisch is stil gevallen, daar waar mensen bovenop elkaar zitten juist ook de nodige problemen ontstaan. Bezoeken afleggen vanwege huiselijk geweld is voor haar aan de orde van de dag.

Zijn of doen?
In deze tijd van ontregeling zien we misschien ook de eerste tekenen van een nieuwe tijd. Maar alleen als we die nieuwe tekenen waarderen groeien ze misschien uit tot waarden van morgen. Het feit dat alles gedwongen stilstaat werpt een ieder ook terug op zichzelf. Natuurlijk is dit een tussenfase, een ‘liminale’ tussenruimte waarvan niemand weet hoe lang het gaat duren en wat het betekent. Maar wellicht pakken we het op, wellicht realiseren we ons dat we onszelf ook in de weg zaten met onze doenerigheid. Want ‘zijn’ is meer dan ‘doen’.

Opmerkelijk genoeg zijn het juist de nieuwe Syrische buren die ons aan het bestaan van een andere omgang herinneren: ‘We hebben voor het eerst het gevoel dat we echt contact met onze Nederlandse buren hebben.’ Niet toevallig, in ‘zijnsculturen’ zoals bijvoorbeeld in het Midden-Oosten of Afrika is er tijd in overvloed, je identiteit wordt bepaald door wie je bent. In de ‘doenculturen’ zoals in Nederland is tijd schaars en dus kostbaar. Dit zorgt ervoor dat processen veelal geleid worden door haast. Resultaten moeten snel geboekt en wat je doet bepaalt je identiteit. Die doenerigheid is nu als een kaartenhuis in elkaar gezakt. Existentiële vragen, zorgen en angsten drijven boven. Vragen als: Wat betekent deze situatie voor mij? Wie ben ik in deze situatie? Sommigen ervaren deze tussentijd als opluchting. Het kon immers zo niet verder, eindelijk kunnen we weer ademen en voelen. Anderen willen zo snel mogelijk terug naar het oude bekende of zijn angstig voor wat nog gaat komen.

Luisteren biedt een cruciaal anker
Dit is niet de tijd van de grote antwoorden. Dit is de tijd van de betekenisvolle onzekerheid. Een tussenfase, die we goed door moeten komen, zonder teveel angst en zonder neurosen. Dan biedt luisteren een cruciaal anker. Het luisteren naar innerlijke vragen, het luisteren en inspelen op vragen in ieders omgeving dichtbij of verder weg.
Dit geeft richting en vorm aan de dagen. Het wakker zijn als bron van helderheid om vragen te beantwoorden als: Wat is werkelijk belangrijk voor mij? Wie horen bij mij? Welke dingen heb ik laten liggen en verdienen aandacht? Zo kunnen we ons wellicht overgeven aan de onzekerheid als enige zekerheid die elke dag opnieuw brengt.

Esseline van de Sande is sociaal- en organisatiepsycholoog en werkt als onafhankelijk adviseur op het terrein van communicatie, interculturele diversiteit en talent-ontwikkeling. Ze publiceerde eerder Ontmoetingen met Syriërs e.a. (2016), Verhalenhuis als vrijplaats (2018).

Over Esseline van de Sande

Opmerkelijke Ontmoetingen Wondrous Encounters
Dit bericht werd geplaatst in Communicatie, Cultuur, Midden-Oosten en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s